De droge zomer van 2026 laat in Zuid-Limburg zien dat een landschap dat water vasthoudt, beter bestand is tegen droogte. Terwijl extreme droogte de natuur op veel plekken onder grote druk zette, bleef de natuur zich in Zuid-Limburg ontwikkelen op plekken waar aan een sponslandschap was gewerkt.
Een sponslandschap neemt water op wanneer er veel regen valt en geeft het langzaam weer af wanneer het droog wordt. Zo werkt het landschap als een natuurlijke spons. Juist tijdens een droge zomer wordt zichtbaar wat het vasthouden van water kan betekenen voor de natuur.
Droogte raakt ook Zuid-Limburg
Zuid-Limburg is van nature relatief goed beschermd tegen droogte. De lössbodem houdt vergeleken met zandbodems veel vocht vast. Aan de voet van hellingen, en soms ook óp hellingen, treedt bovendien vaak bronwater uit. Het vormt bronmoerasjes en kleine waterstroompjes die riviertjes en beken zoals de Geul, de Gulp, de Selzerbeek, Eyserbeek en Strabeek permanent voeden. Het natuurlijke sponslandschap in Zuid-Limburg is zuinig op regenwater en bronwater. Maar door menselijk ingrijpen is dat veranderd. Wegen en andere verharde oppervlaktes verhinderende de opname van regenwater en zorgen voor een versnelde afvoer. Drainagebuizen en greppels doen ook mee. Tel daarbij dat het oppervlakte aan bos in het Zuid-Limburgs cultuurlandschap in het afgelopen millennium uiterst gering is geworden. Terwijl bos als geen ander in staat is de water- en temperatuurhuishouding te temperen.
Ook het Zuid-Limburgse landschap kreeg deze zomer flink te verduren. Het was de warmste zomer ooit gemeten in Nederland. Door lange periodes van droogte en hitte daalden de grondwaterstanden en dreigden de gewassen op het veld weg te kwijnen. De natuurlijke vegetatie en de fauna kwamen eveneens onder druk te staan. Het risico van bosbranden nam toe en mensen hadden last van hitte stress en moesten zuinig zijn met kraanwater.
Natuurherstel voor hydrologisch herstel en vice versa
Natuurherstel kan het tij keren en het werkt verschillende kanten op. Een landschap dat water kan vasthouden, is beter bestand tegen droogte. In natte periodes wordt water opgeslagen in de bodem en het landschap, zodat het in droge periodes langer beschikbaar blijft. Hoe meer ruimte het landschap aan water biedt, hoe beter het deze natuurlijke bufferfunctie kan vervullen.
Na de wateroverlast van 2021 zijn op verschillende plekken in Zuid-Limburg maatregelen genomen om water langer in het landschap te houden en toekomstige wateroverlast te beperken. Die maatregelen hebben niet alleen effect tijdens extreme regenval. Door water langer vast te houden, kan het landschap ook in droge periodes langer over voldoende vocht beschikken.
Natuur kan daarbij een zeer belangrijke rol spelen. Struiken en bomen vangen tijdens regenbuien water op, waardoor het minder snel wegstroomt. Ook kan water in een natuurlijke bodem makkelijker wegzakken. Bodemdieren zoals mollen en wormen maken gangen in de bodem, waardoor regenwater dieper de grond in kan sijpelen. Zo wordt de reis van de druppel vertraagd.
In Vaals kon zich midden in de extreem droge zomer bijvoorbeeld nog moerasvegetatie ontwikkelen. Ook werd hier een bosbeekjuffer waargenomen. Soorten die afhankelijk zijn van voldoende vocht kregen zo de kans om zich te ontwikkelen, terwijl de omgeving op andere plekken steeds droger werd.
Hettie Meertens, programmaleider Drielandenpark: “Zo zie je, de natuur verbetert de waterhuishouding, en de verbeterde waterhuishouding helpt de natuur, een opwaartse spiraal.”
In de Wei van Partij bleven natte omstandigheden eveneens bestaan, en er waren opvallende waarnemingen. Stagiair, Isabelle Bijl, nam hier 17 libellensoorten waar, waaronder bijzondere soorten als de kleine tanglibel en de zwarte heidelibel. Libellen zijn voor hun voortplanting afhankelijk van water: hun larven leven in het water voordat ze uitgroeien tot volwassen insecten.
''Het is geweldig te zien dat Partij zo'n grote soortenrijkdom bezit, ondanks de uitdagingen die de natuur dit jaar heeft gehad. Iedere keer als ik het gebied bezoek komt ik weer iets nieuws en verrassends tegen.'' – Isabelle Bijl
Image
Een landschap dat meebeweegt met het klimaat
De voorbeelden uit Vaals en Partij laten zien dat een sponslandschap. Het helpt om beter om te gaan met de weersextremen die door klimaatverandering steeds vaker voorkomen. We krijgen te maken met langere periodes van hevige neerslag én langere periodes van droogte.
Tijdens natte periodes vangt een sponslandschap water op en houdt het dit vast. In droge tijden komt dat water langzaam weer beschikbaar. Zo kan de natuur langer profiteren van het beschikbare vocht en krijgen planten en dieren meer ruimte om droogte te doorstaan.
Ook voor mensen is een natuurlijk landschap dat water vasthoudt belangrijk. Natte natuur en groene, bosrijke gebieden zorgen voor verkoeling en bieden een plek om aan de hitte te ontsnappen.
De zomer van 2026 laat zien dat investeren in een sponslandschap loont. Door water vast te houden wanneer het te veel is en beschikbaar te houden wanneer het hard nodig is, maken we Zuid-Limburg weerbaarder in een opwarmend klimaat.
Marjon Heutmekers, programmamanager Natuurkracht: "Deze zomer zagen we in Zuid-Limburg met eigen ogen wat natuurherstel kan opleveren. Op plekken waar het landschap weer als een spons functioneert, bleef water beschikbaar voor planten en dieren, ondanks de extreme droogte. De libellen, bosbeekjuffers en ijsvogels die daar werden waargenomen laten zien dat water vasthouden werkt. Wat goed is voor de natuur, maakt ook ons landschap en onze leefomgeving sterker en weerbaarder tegen klimaatverandering."